İlk Müslüman Türk Devletlerinde Kültür ve Medeniyet | Burak Karataşoğlu
KPSS Notları

İlk Müslüman Türk Devletlerinde Kültür ve Medeniyet

islam-uygarlik

İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET

KPSS ve LYS için AÖF ve MEB kitaplarından derlenmiştir. İlk Müslüman Türk Devletlerinde Devlet Yönetimi, Sembol ve Unvanlar, Hükümdarlık Sembolleri, Toprak Yönetimi, Dönemin Önemli Bilim Adamları. Sınava yönelik notlar.

 

Devlet Yönetimi

Sembol Unvan
Kılıç Han
Yay Hakan
Örgin (taht) İlig
Otağ(çadır) Erkin
Eklemeler: Eklemeler:
Hutbe Bey
Tıraz(elbise) Padişah
Hilat (hed.tümü) Sultan
Çetr (şemsiye) Sultan-ı Azam
Sikke (para bast.) Melik
Berat(atama onayı) Şah

*Kut anlayışı devam ediyor.

Göktanrı’nın adı “Allah” olarak değişti.

*Kut Anlayışı Türkiye Cumhuriyeti ile son bulacak

 

 

Saray Görevlileri:

Not: “dar” sözcüğün sonundaysa Türkçedeki “cı-ci” eki anlamına gelir.(yapan-eden) Eğer başına gelirse “kurum” anlamı taşır.

 

Candar       : Hükümdarı korur.

Çaşnigir      : Hükümdarın yiyecekleri ile ilgilenir.

Alemdar     : Bayrağı taşır.                                                          

Hansalar     : Hükümdarın sofrası ile ilgilenir.

Silahdar      : Hükümdarın silahla ile ilgilenir.

Şarapdar    : Hükümdarın içecekleri ile ilgilenir.

Camedar    : Hükümdarın kıyafetleri ile ilgilenir.               

Emir-i Şikar: Hükümdarın av partilerini düzenler.

Taşdar        : Hükümdarın temizlik işleri ile ilgilenir.

Hacib (***):Halk ile hükümdar arasında bir aracıdır.

–Hükümdar ve Vezirden sonra gelen en yetkili kişidir.

–Hükümdar ile devlet, Hükümdar ile Halk arasındaki ilişkileri düzenler.

–Uygun gördüklerini Divan-ı Mezalim’e (Sultanın huzuruna) çıkarıyor.

–En bilgilesine; Has Hacip, Uluğ Hacip, Hacib-ül Hüccap denir.  –Dışarıdan gelen elçileri kabul ediyor.

Devlet Görevlileri:

 Amid     : Sivil yönetici

Amil (*) : Selçuklularda vergi toplayan kişidir.

Yuğruş : Karahanlılarda Vezir

Muhtesip : 1.Belediye işlerinden sorumludur. 2.Çarşı ve Pazarı denetler.

Melik     : Hükümdarın oğlu

Atabey : Meliklerin eğitiminden sorumlu olan kişidir. (İlk Türk Atabeyi: Vezir Nizam-ı Mülk (*))

Şıhne    : Askeri Vali

 

Divan-ı Saltanat

 Hukuk

İlk Türk-İslam hukukunun oluşmasında;

  • İslamın getirdiği esaslar
  • Oğuzların kabile gelenekleri
  • Uygur, Akhun ve Sasani gelenekleri

 

ŞERİ HUKUK ÖRFİ HUKUK
Evlenme Sosyal
Boşanma

Miras

Hırsızlık

Ticaret

Savaştan kaçma

Mürted olma

(dinden çıkma)

Güvenlik

 

 

 

 

 

 

Askeri davalara bakan : KADIASKER (KAZASKER)

Dipnot: O zamanlar Zekat bir vergidir.

Selçuklularda vergiye esas olan toprak birimi: Çift-i Avamil

Ordu

Müslüman olduktan sonra getirilen en önemli yenilik GULAM SİSTEMİ dir.

gulam

Sosyal Hayat

 İmarethane: (İmar’ı sil “ethane”) Aşevi

 Tabhane: (Tab: misafir demektir) Misafirhane

 Debbahhane: (Debbah:Deri demek) Dericilik

 Kapan: Tek bir cins malın satıldığı yerdir.

 Bedesten: Kapalıçarşıdır. Her türlü ticari mal satılır.

 Sebil: Çeşme

 Tutmaç: 11.yy da Türklerin Milli Yemeğinin adıdır.(Genellikle Ramazanın ilk günü yapılır)

 Kümbet: Anıt mezar. Siyasiler veyasSiyasilerin eşleri yatar. (Dikey şeklinde yapı)

 Türbe: Dini şahsiyetlerin mezarı. (Türbeler yataylamasına uzun yapı)

 Külliye: Toplu yapılar (İçinde; İmarethane, Kütüphane, Hamam, Medrese ve ORTASINDA Caminin bulunduğu yapı)

 Arasta: Çarşı

Bargah: Saray

Tekke: Din öğretilen kurumlardır. Zaviye: Tekkenin küçüğüdür. Darülafiye

Hastane Darülsıhha

Maristan (Tolunoğullarında)

Bimaristan (Karahanlılarda) Akıl Hastahanesi

(Bimarhane)

Toprak Yönetimi

toprak

İkta Sistemi: 

Önemli !!!

İkta Sistemini Bütün Türk-İslam Devletleri kullanmıştır.

Sadece geliştirenler Selçuklulardır.

Ama son şeklini veren Osmanlılar olacak.

EĞİTİM

Devlet Medrese Özelliği
Karahanlılar Semerkant Medresesi İlk Türk-İslam Medresesi
Danişmentliler Yağıbasan Medresesi Anadolu’da kurulan İlk Medrese
B.Selçuklu D. Nişabur Medresesi BSD’nin İlk Medresesi
B.Selçuklu D. Nizamiye Medresesi İlki Nişabur’daen ünlüsü Bağdat’ta açıldı.

B.S.D ‘de 2. bir medresenin (Nizamiye Medresesinin) açılma nedeni? **(KPSS Sorusu) –

  • Bilim insanı yetiştirmek
  • Devletin memuru ihtiyacını karşılamak
  • Zararlı fikir akımlarına karşı-fikir üretebilmek. (Hasan Sabbah’ın başlatmış olduğu Batınilik faaliyetlerine karşı fikri fikriyle yok etmek için Gazali buranın başına geçmiştir.) ***Batıniliği ortadan kaldıran İlhanlılar’dır.

 

Eğitim ile ilgili bazı terimler;

Öğrenci : Danişment

Öğretmen: Müderris

Diploma: İcazetname

Fıkıh/İslami ilimlerde yetişen en üst öğretmen: Molla

Kitabın yazarına: Müellif,

Eser: İçinde yazdıklarına; Telif,

Kitabı ciltleyene: Mücellid,

Kitabı eliyle çoğaltanlara: Müstensih,

Mühür sanatı ile uğraşanlara: Hakkah denir.

MİMARİ VE SANAT

Mimari:

“Türk üçgeni”

Günümüze kadar kalan eserler;

Karahanlılar: Arap Ata Türbesi, Ayşe Bibi Türbesi

Gazneliler: Zafer Kuleleri, Leşker-i Bazaar Cami

Büyük Selçuklu Devleti:    İran’da (Tebriz, Nişabur, Tarhan)  bulunur.

Diyarbakır Ulu Cami’ye eklemeler yapılmıştır.

Sanat:

Hat: Hat sanatı ile uğraşana “Hattat” denir. Amasyalı Yakut (Bilinen ilk büyük Türk Hattatı) En gelişme gösteren sanattır.

Minyatür: Resmin yerini minyatür sanatı almıştır. Minyatür: herhangi bir resmi küçültme demektir.

  • Perspektife dikkat edilmez.
  • Kişiler statülerine bağlı olarak büyüklük ve küçüklükle çizilir.(Sultan 5 cm ise, Vezir 4 cm, Halk 2 cm gibi) Tasvir sanatıdır.
  • Uğraşana “Müssavver” veya “Nakkaş” denir.
  • Cezeri yapmış olduğu mekanik tasarımları “Otomato” adında kitabında toplamıştır.

 

Tezhip: Altınlamak, yaldızlamak anlamına gelir. Kitap süsleme sanatıdır.

 

Ayrıca; Ebru sanatı, Telkari, Malakari, Vitray(cam süsleme), Madencilik, Ahşap işlemeciliği ve oymacılığı, kakmacılığı, Çinicilik, Dokumacılık gelişme göstermiştir.

Bilim İnsanları

Dünyanın 1. Öğretmeni : Artisto kabul ediliyor.

2.öğretmeni: Farabi.

3.öğretmeni: İbni Sina kabul ediliyor.

Farabi (Muallim-i Sani)  

Muallim-i Sani : İkinci öğretmen demektir.

Avrupada tanınan ismi “Al-Phoribius

Kitapları :

  • Kitabül Musiki  (Dünya tarihinde yazılmış ilk modern müzik kitabıdır.)
  • İhsaül Ulüm (İlimleri sınıflandıran kitaptır. Sosyoloji, Psikoloji, Felsefe gibi) -El Medinetül Fazıla (Erdemli Şehir) Birleşmiş Milletler fikrini savundu.
  • Türk-İslam Dünyasında Pozitif Bilimleri başlatmıştır. Tıp ve Astronomiyle uğraşmıştır.

Gazali

  • Bağdat’taki Nizamiye Medreselerinin Rektörü Gazalidir.
  • Zararlı fikir akımlarına karşı fikir üretmiştir.
  • (Hayatı boyunca Haşşaşilik faaliyetlerinin fikri yönünü çürütmekle uğraşmıştır.) Asarül Bakiye adlı eserinde Türk dünyası hakkında bilgiler verdi.

Biruni / Beyruni (El-Üstad)

  • Yer çekiminin varlığını Newton’dan önce söylemiştir.
  • Jeodazi ilmini buldu. Dünyanın çapını hesapladı.
  • Gazneli Mahmut “Sarayımın en değerli hazinesi” diye Biruni’den bahsetmiştir.

İbni Sina (Avicenna)

  • İnsanın içinde bir kurt vardır. Bu kurt insanı hasta eder. Bu kurdu günümüzde görmek imkansızdır.” diyerek  mikrobun var olduğunu bizlere bildirdi.
  • El Kanun-u Fit Tıp   (Ösym “fit tıp” ifadesini kullanmaz. “El Kanunu” olarak belirtir)(Av.’da ders kitabı olarak okutuldu) Kitabüş Şifa 

Zekeriya Er-Razi

  • İbn-i Sina’dan sonra Avrupa’da en fazla tanınan Doktor Zekeriya Er-Razi’dir.
  • Çiçek ve kızamık hastalığının farkını buldu. “El Havi Ansiklopedisi” 17.yy’a kadar ders kitabı olarak olutuldu.

Fezari

(Feza: Uzay demektir.)

  • İslam dünyasının astronomi ile uğraşan ilk bilim insanıdır.
  • Usturlab adı verilen bir aletle “Güneş ve Ay tutulmalarını” hesap etmiştir.
Cabir Bin Hayyan (Geber)                                     Modern Kimyanın kurucusudur.                                  Alaşımlardan yapay altın elde etmeye çalışmıştır.          İlk defa hassas teraziyi kullanmıştır.                                        Asitletle uğraşmıştır.                                                                         Kitab-ül Kimya adında eser yazmıştır.

Atomun parçalanabileceğini ilk öne süren bilim insanıdır.

Harezmi (Algorisma)                                                                       Cebir’in kurucusudur(İbn-i Türk’te uğraştı).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

İbni Rüşt (Avereos)

Her zaman aklı ön planda tutmuştur.

Aristo’yu Avrupalılara anlatmıştır.

Felsefecidir.

 

 

 

 

Abdullah İbni Firnan

Dünya tarihinde ilk uçuş denemesini yapmış.

(Dikkat: eğer başarı derse Ahmet Çelebi)

 

 

Hisabül Ceb vel Mukabele  (Matematik ve üzerine denklemler)  Sayıların yanlarına Sıfır (0) yazmayı bulmuştur.

 

NOT: Değerli Tarih Hocamız Ramazan Yetgin’in videolarından çıkartılmış notlardır.

Bu Konuyu Paylaş:

Yazar Hakkında

Burak Karatasoglu

Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni, Eğitim Bilimleri Master Öğrencisi, Sosyal Medya Okuryazarlığı Eğitmeni, Oymakbaşı İzci Lideri

Yorum Yap